Một loài thạch sùng nhỏ bé nhưng có vùng phân bố rộng bậc nhất thế giới vừa mới lần đầu tiên được xác nhận chính thức tại Việt Nam. Đó là thạch sùng dẹp Ấn Độ – Thái Bình Dương (Hemiphyllodactylus typus) (Hình 1), loài bò sát có kích thước nhỏ, ngụy trang tinh tế bằng màu sắc cơ thể và rất khó phát hiện trong tự nhiên.

Kết quả nghiên cứu mới đây cho thấy, loài này hiện diện tại Khu Dự trữ Sinh quyển Rừng ngập mặn Cần Giờ (TP. Hồ Chí Minh) và rừng tràm Mỹ Phước (TP. Cần Thơ). Đây là ghi nhận đầu tiên được xác nhận bằng cả hình thái học và phân tích di truyền của H. typus tại Việt Nam, chấm dứt nhiều nhầm lẫn tồn tại trong tài liệu khoa học suốt gần một thế kỷ qua.

Hình 1. Hình ảnh thạch sùng dẹp Ấn Độ – Thái Bình Dương (Hemiphyllodactylus typus). Ảnh chụp bởi Nguyễn Đăng Hoàng Vũ.

Loài nhỏ, câu chuyện lớn

Thạch sùng dẹp Ấn Độ – Thái Bình Dương có thân dẹt, mảnh, chiều dài chỉ vài centimet, thường sống trên thảm thực vật thấp trong rừng ngập mặn, rừng tràm và các sinh cảnh ven biển. Do kích thước nhỏ, màu sắc tiệp nền và mật độ quần thể thấp, loài này rất dễ bị bỏ sót trong các cuộc điều tra về đa dạng sinh học.

Trước đây, Hemiphyllodactylus typus từng được cho là đã xuất hiện ở Việt Nam từ năm 1937 bởi các nhà khoa học người Pháp, tuy nhiên ghi nhận này và các ghi nhận khác từ đó đến nay chủ yếu xuất phát từ việc nhận dạng sai loài hoặc chỉ dựa trên dữ liệu gene mà không có mẫu vật đối chứng. Trong nghiên cứu lần này, nhóm tác giả đã trực tiếp thu thập mẫu ngoài thực địa, phân tích chi tiết các đặc điểm hình thái, đồng thời sử dụng phương pháp mã vạch DNA (gene COI và ND2) để đối chiếu với các quần thể cùng loài tại Campuchia, Malaysia, Philippines và khu vực Thái Bình Dương. Kết quả cho thấy các cá thể ghi nhận tại Việt Nam gần như tương đồng về mặt di truyền và hình thái với quần thể chuẩn của loài.

Ý nghĩa đối với bảo tồn và nghiên cứu

Việc xác nhận sự hiện diện của thạch sùng dẹp Ấn Độ – Thái Bình Dương không chỉ bổ sung thêm một loài vào danh lục bò sát Việt Nam, mà còn cho thấy vai trò đặc biệt của các hệ sinh thái đất ngập nước ven biển như rừng ngập mặn Cần Giờ (Hình 2) trong việc bảo tồn những loài ít được chú ý nhưng có giá trị sinh học cao. Nghiên cứu cũng xây dựng bộ dữ liệu mã vạch DNA chuẩn cho loài này tại Việt Nam, tạo nền tảng quan trọng cho việc nhận diện nhanh, giám sát đa dạng sinh học và quản lý bảo tồn trong bối cảnh biến đổi môi trường và mở rộng đô thị.

Hình 2. Sinh cảnh sống của thạch sùng dẹp Ấn Độ – Thái Bình Dương ở rừng ngập mặn Cần Giờ. Ảnh chụp bởi: Nguyễn Đăng Hoàng Vũ

Một loài “đơn tính” đầy bí ẩn

Đáng chú ý, tất cả các cá thể thạch sùng dẹp thu được trong nghiên cứu đều có giới tính cái, củng cố giả thuyết cho rằng loài này có thể sinh sản đơn tính – một hiện tượng hiếm gặp trong thế giới bò sát. Điều này khiến Hemiphyllodactylus typus trở thành đối tượng hấp dẫn cho các nghiên cứu sâu hơn về tiến hóa và sinh học sinh sản trong tương lai.

Công bố quốc tế từ nghiên cứu trong nước

Toàn bộ kết quả nghiên cứu đã được công bố trên tạp chí khoa học chuyên ngành động vật quốc tế Zootaxa (New Zealand, https://mapress.com/zt/article/view/zootaxa.5757.2.6). Đây là thành quả hợp tác giữa Viện Khoa học sự sống (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), các đơn vị nghiên cứu trong nước và quốc tế.

Nghiên cứu được Sở Khoa học và Công nghệ TP. Hồ Chí Minh tài trợ kinh phí, với sự phối hợp hỗ trợ của Ban Quản lý Các rừng đặc dụng TP. Hồ Chí Minh trong công tác thực địa, cùng sự đóng góp thiết bị nghiên cứu từ Quỹ IDEA WILD (Mỹ).

Phát hiện này một lần nữa cho thấy: ngay cả trong những khu vực tưởng chừng đã quen thuộc, thiên nhiên Việt Nam vẫn còn nhiều bí mật đang chờ được khám phá, và mỗi nghiên cứu khoa học nghiêm túc đều góp phần quan trọng vào việc gìn giữ giá trị đa dạng sinh học cho các thế hệ mai sau.

Cung cấp tin: Nguyễn Đăng Hoàng Vũ, Phòng Thí nghiệm trọng điểm về Công nghệ tế bào thực vật

Xử lý tin: Nguyễn Thị Như Quỳnh